تحریمهای ایالات متحده علیه جمهوری اسلامی ایران یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی و سیاسی کشور در دهههای اخیر بوده است. این تحریمها نهتنها بر اقتصاد ایران اثرگذار بوده، بلکه روابط خارجی ایران با کشورهای مختلف، از جمله چین را نیز تحتالشعاع قرار داده است. با وجود همه فشارها، چین بهعنوان یک قدرت اقتصادی و سیاسی جهانی روابط خود را با ایران در چهارچوب مشخص حفظ کرده و بهعنوان یکی از مهمترین شرکای اقتصادی ایران، نقشی کلیدی در کاهش اثرات این تحریمها ایفا کرده است. بااینحال، رویکرد چین در قبال این تحریمها پیچیده و متأثر از عوامل گوناگون از جمله رقابتهای ژئوپلیتیکی با آمریکا، منافع اقتصادی در ایران و ملاحظات بینالمللی است.
در سالهای اخیر افزایش تحرکات آمریکا در زمینه اعمال تحریمهای ثانویه و تلاش این کشور برای تحت فشار قرار دادن شرکای اقتصادی ایران، بهویژه چین، ضرورت شناخت بهتر از میزان شکنندگی یا پایداری حمایتهای چین از ایران را دوچندان کرده است. بدیهی است که عدم توجه به روندهای احتمالی رفتار چین میتواند منجر به غافلگیری راهبردی شده و زمینهساز آسیبهای جدی در حوزههای اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی برای جمهوری اسلامی ایران گردد. در این راستا، سناریونویسی به عنوان ابزاری مؤثر برای مواجهه با عدم قطعیتهای محیط بینالملل، امکان پیشبینی مسیرهای ممکن در روابط ایران و چین را فراهم کرده و میتواند زمینهساز تدوین راهبردهای منعطف و آیندهمحور برای ایران باشد.
دغدغه پژوهشگر در این پژوهش این است که پس از یافتن سناریوهای رویکرد چین در قبال تحریمهای آمریکا علیه ایران، مطلوبترین راهبرد را برای محقق ساختن سناریوی مطلوب شناسایی کرده و در ذیل این راهبرد، سیاستهای مطلوب در حوزههای مختلف اقتصادی، نظامی و منطقهای را پیشنهاد دهد. به بیان دیگر، این پژوهش با یافتن سناریوها پایان نمییابد؛ بلکه سناریوهای مختلفِ واکنش چین به تحریمهای آمریکا را به کمک دیدگاههای نخبگان، به راهبردی قابل تصمیمگیری برای ایران پیوند میدهد. در مجموع میتوان گفت که یافتن «سناریوهای رویکرد چین در قبال تحریمهای آمریکا علیه ایران»، «تعیین راهبرد مطلوب جهت تحقق سناریوی مطلوب» و «پیشنهاد سیاستها و اقدامات عملی جهت ارتقای حمایت چین از ایران در مقابل تحریمهای آمریکا و تحقق سناریوی مطلوب» سه دغدغه پژوهشگر در این پژوهش محسوب میشود.
پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که: «سناریوهای مواجهه چین با تحریمهای آمریکا علیه ایران در افق ۵ ساله کدام است؟». پرسشهای فرعی نیز عبارتاند از:
- رویکرد چین در قبال تحریمهای آمریکا علیه ایران چیست؟
- پیشرانهای مؤثر بر مواجهه چین با تحریمهای آمریکا علیه ایران کدام اند؟
- سناریوهای محتمل و مطلوب در خصوص آینده رویکرد چین در قبال تحریمهای آمریکا علیه ایران کدامند؟
- راهبرد مطلوب برای جمهوری اسلامی ایران در جهت محقق شدن سناریوی مطلوب کدام است؟
- سیاستها و اقدامات عملی (مثلاً در حوزههای اقتصادی، نظامی و منطقهای) برای محقق شدن سناریوی مطلوب کدام است؟
هدف اصلی این پژوهش، ارتقای توان تحلیلی سیاستگذاران ایرانی است، بهنحویکه بتوانند در ارتباط با چین و در جهت خنثیسازی تحریمهای آمریکا، تصمیمات بهتر و مؤثرتری اتخاذ کنند. هدف فرعی پژوهش نیز ارتقای ادبیات علمی در حوزههای مطالعاتی چین و تحریمها است.
از بین انواع پژوهشهای توسعهای، نظری، بنیادی و کاربردی، این پژوهش، کاربردی محسوب میشود. همچنین این پژوهش، یک پژوهش داده بنیاد است؛ بدین معنا که با رویکردی استقرایی، از دل داده ها، نظریه های جدید استخراج می شوند.
گردآوری دادههای مورد نیاز این پژوهش، از روشهای زیر صورت خواهد گرفت:
- بررسی اسناد و مدارک بینالمللی، گزارشهای رسمی و دادههای تجاری
- استفاده از منابع کتابخانهای و مقالات علمی معتبر
- مصاحبه با خبرگان مرتبط با موضوع پژوهش (مصاحبه شوندگان، طیفی از کارشناسان چین، کارشناسان آمریکا، کارشناسان روابط بینالملل، کارشناسان تحریم، مدیران، دیپلماتها و سیاسیون مرتبط با پرونده چین را تشکیل میدهد. در روند مصاحبهها نیز، تکنیک گلوله برفی مورد استفاده قرار خواهد گرفت. با توجه به ماهیت بینارشتهای و بیناموضوعی این پژوهش، مصاحبه با حدود ۲۰ کارشناس مورد نیاز است.)
در خصوص روش تحلیل دادهها نیز، روش «سناریونویسی» برای یافتن سناریوهای رویکرد چین و روش «سُوار» برای تشخیص مطلوبترین راهبرد کلان سیاست خارجی جهت محقق شدن سناریوی مطلوب مورد استفاده خواهد بود.
مراحل روش سناریونویسی در این پژوهش به ترتیب عبارت است از:
- تعیین موضوع
- شناسایی عوامل کلیدی
- شناسایی نیروهای پیشران
- طبقهبندی نیروهای پیشران
- منطقدهی به سناریوها
- پربار کردن سناریوها
- سنجش موضوع
- انتخاب نشانهها
مراحل کاربست روش سوار نیز به ترتیب زیر خواهد بود:
- تعیین آرمان
- شناسایی نقاط قوت
- شناسایی فرصتها
- تعریف نتایج
- خلق گزارههای تجویزی راهبردی–سیاستی
- تطبیق گزارههای تجویزی با راهبرد مطلوب
