از نظر جغرافیایی، روسیه نزدیکترین قدرت بزرگ به ایران در سه قرن اخیر بوده است. در این سه قرن، روابط دو کشور پر افت و خیز بوده و روسیه همواره یکی از قدرتهای بزرگ تأثیرگذار بر روابط خارجی و مسائل ایران بوده است. در دوران امپراتوری تزاری، روسیه در چارچوب رقابت قدرتهای بزرگ بهویژه رقابت راهبردی معروف به «بازی بزرگ» با بریتانیا، یکی از دو قدرت بزرگ بسیار تأثیرگذار بر مسائل سیاست داخلی و خارجی ایران بود. در دوران شوروی، با اینکه انقلابیون روسی ابتدا در چارچوب تفکراتشان در باب نفی استعمار و امپریالیسم، توافقات تحمیلی امپراتوری تزاری با ایران را لغو کردند، اما طولی نکشید که حمایت شوروی از نیروهای چپ و سپس، مشارکت این کشور در اشغال ایران در جریان جنگ جهانی دوم و ایجاد و حمایت از فرقههای خودمختار در آذربایجان و کردستان ایران، منجر به چالش بزرگی در روابط دو طرف شد.
در دوران جنگ سرد، با وجود اینکه در روابط دوجانبۀ ایران و شوروی تنش جدی رخ نداد و حتی دو طرف در برخی زمینهها بهویژه اقتصادی با یکدیگر وارد همکاری شدند، ارتباط شوروی با چپهای داخلی ایران و حمایت آن از برخی جریانها و حکومتهای متمایل به چپ در منطقه، همواره یکی از دغدغهها و نگرانیهای بزرگ حکومت شاه بود. پس از وقوع انقلاب اسلامی در ایران، شوروی با اینکه از سقوط شاه بهعنوان حامی بلوک غرب خوشحال بود، اما وقتی جریان اسلام سیاسی غلبه پیدا کرد و نیروهای چپ متمایل به شوروی در ایران زیر ضربه قرار گرفتند و جمهوری اسلامی با مداخلۀ شوروی در افغانستان مخالفت کرد، تصور نخبگان شوروی از تهدیدها و فرصتهای انقلاب در ایران دچار تغییر شد. شوروی در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، حمایت گستردۀ تسلیحاتی از رژیم صدام بهعمل آورد. بیش از ۹۰درصد تسلیحات مورد نیاز ارتش صدام را شوروی تأمین میکرد.
با این حال، پس از جنگ تحمیلی، شوروی تنها گزینۀ ممکن برای جبران کمبودها و نیازهای تسلیحاتی جمهوری اسلامی ایران بود. بر همین اساس، در سفر آقای هاشمی رفسنجانی رئیس وقت مجلس شورای اسلامی به شوروی در سال ۱۳۶۸ توافقهای نسبتاً بزرگی میان دو کشور برای فروش تسلیحات به ایران حاصل شد. پس از فروپاشی شوروی، در دهۀ ۱۹۹۰ در دولت یلتسین، روابط ایران و روسیه بیشتر تابع روابط روسیه با غرب بهویژه آمریکا بود. با شکست تفکر ادغام با غرب در روسیه و روی کار آمدن نخبگان ملیگرای عملگرا با رهبری ولادیمیر پوتین از اواخر دهۀ ۱۹۹۰ روابط ایران و روسیه بهبود پیدا کرد؛ ولی متغیر غرب بهویژه آمریکا همچنان یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر روابط دو کشور باقی ماند. با این حال، به مرور زمان، رویدادهایی مانند جنگ داخلی سوریه و بحران اوکراین در دهههای ۲۰۱۰ و ۲۰۲۰ منجر به تغییرات مهمی در روابط دو کشور شد.
در سال ۲۰۲۴میلادی/۱۴۰۳ شمسی، معاهده مشارکت جامع راهبردی بین جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه امضا شد؛ که جامعترین معاهده تاریخ روابط دو کشور محسوب میشود. همچنین، جمهوری اسلامی ایران وارد توافق تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، که روسیه بازیگر اصلی آن محسوب میشود، شده است. ضمن اینکه ایران به عضو نهادهایی مانند سازمان و همکاری شانگهای و مجمع بریکس، که روسیه از بازیگران اصلی آنهاست، نیز درآمده است. این تحولات در روابط دو کشور در کنار دیدگاههای نسبتاً مشترک آنها در مورد نظم بینالمللی بهویژه نقش غرب در این نظم و نیز حمایت سیاسی و دیپلماتیک روسیه از جمهوری اسلامی ایران بهویژه در نهادهای بینالمللی از جمله شورای امنیت، باعث شده تا در میان قدرتهای بزرگ، روسیه جایگاه برجستهای در سیاست خارجی جمهوری اسلامی (اعم از سیاستهای بینالمللی و منطقهای آن) پیدا کند و ایران نیز به بازیگر مهمی در سیاست خارجی روسیه تبدیل شود؛ بهطوری که مقامهای دو کشور از اصطلاحات و مفاهیمی مانند “شراکت راهبردی” و “اتحاد راهبردی” برای توصیف روابط دوجانبه استفاده میکنند.
با این حال و با وجود تأکید مقامهای دو کشور بر گسترش روابط اقتصادی و تجاری و امضای تعداد زیادی تفاهمنامهها و توافقنامهها میان آنها، پیشرفت عینی و عملیاتی چندانی در این مورد اتفاق نیفتاده است. این پژوهش ضمن بررسی ظرفیتها، فرصتها و محدودیتهای روابط ایران با روسیه در زمینههای اقتصادی، در پی سنجش و اولویتبندی راهبردهای بهبود روابط دو کشور در این حوزه است. بر این اساس، سوال اصلی این پژوهش این است که راهبردهای بهبود روابط اقتصادی ایران با روسیه کدامند و چگونه میتوان این راهبردها را ارزیابی و اولویتبندی کرد؟
با مراجعه به اسناد شامل کتب، مقالات و تحلیلها در کنار دادههای آماری و استفاده از دیدگاههای صاحبنظران و افراد مرتبط با موضوع در قالب نظرخواهی و مصاحبه، نقاط قوت، ضعفها، فرصتها و تهدیدهای روابط اقتصادی ایران با روسیه استخراج میشود. سپس، یافتهها در قالب ماتریس SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) تحلیل میشود و در جلسات خبرگی، مورد بررسی و نقد قرار میگیرد. در مرحلۀ بعد، با استفاده از ماتریس برنامهریزی استراتژیک کمی (QSPM) یا Quantitative Strategic Planning Matrix راهبردهای بهبود روابط اقتصادی جمهوری اسلامی ایران با فدراسیون روسیه معرفی و رتبهبندی میشوند.
